Czy wiesz, że szczepienia są tak samo ważne dla dorosłych, jak dla dzieci? Starsi nadal, a czasami nawet bardziej potrzebują ochrony, jaką zapewniają szczepionki. Z tego artykułu dowiesz się, które szczepienia i dlaczego są kluczowe w utrzymaniu zdrowia młodszych i starszych dorosłych oraz seniorów. Sprawdź, którą szczepionkę możesz przyjąć w aptece, za którą trzeba zapłacić, a jaka przysługuje Ci bezpłatnie!
Spis treści
Fakty i mity o szczepieniach dorosłych
Jakie szczepionki warto przyjmować będąc osobą dorosłą?
Szczepionka przeciw pneumokokom
Szczepionka przeciw RSV (syncytialnemu wirusowi oddechowemu)
Szczepionka przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi
Szczepionka przeciw ospie wietrznej
Szczepionka przeciw półpaścowi
Szczepionka przeciw HPV - wirusowi brodawczaka ludzkiego
Szczepionka przeciw odrze, śwince oraz różyczce (MMR)
Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu
Szczepionka przeciw meningokokom
Szczepionka przeciw WZW typu A
Szczepionka przeciw WZW typu B
Szczepionki przeciw chorobom egzotycznym
Polski Program Szczepień Ochronnych
Fakty i mity o szczepieniach dorosłych
Odporność uzyskana w dzieciństwie nie zawsze wystarcza na całe życie.
FAKT Niektóre szczepionki nie zapewniają długotrwałej ochrony przed chorobami zakaźnymi. Dzieje się tak dlatego, że odporność w sposób naturalny może spadać z czasem, ale także przez to, że niektóre drobnoustroje szybko mutują, zmieniają się i "uciekają" ochronnemu działaniu szczepionek. Między innymi z tego powodu szczepionka przeciw grypie jest sezonowa i trzeba przyjmować ją co roku. Także duża zmienność wirusa SARS-CoV-2 odpowiada za konieczność przyjmowania dawek przypominających szczepionki przeciw COVID-19.
Dorośli mogą chorować ciężej niż dzieci.
FAKT Większość szczepionek podawana jest dzieciom, aby jak najwcześniej ograniczyć ryzyko groźnych chorób zakaźnych. Poza tym, to właśnie u najmłodszych infekcje szczególnie szybko się rozprzestrzeniają, zagrażając poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi. Jednak wiele chorób, którym można zapobiegać dzięki szczepieniom przebiega ciężej u osób dorosłych. Dorośli częściej niż dzieci cierpią na choroby przewlekłe (takie jak cukrzyca, nadciśnienie czy astma), a ich układ immunologiczny bywa słabszy. Może to powodować, że są bardziej podatni na infekcje (np. zakażenie pneumokokami) i ciężej przechodzą niektóre choroby zakaźne charakterystyczne dla wieku dziecięcego (np. ospę wietrzną, różyczkę czy odrę). Szacuje się, że ryzyko zgonu u dorosłego może być wówczas nawet sto razy większe niż u dzieci!
W ciąży nie wolno się szczepić.
MIT Kobieta ciężarna może, a nawet powinna przyjmować określone typy szczepionek. Zapewnia to ochronę zdrowia nie tylko jej, ale także jej nienarodzonemu dziecku. Między innymi w III trymestrze ciąży można przyjmować szczepionkę przeciw krztuścowi, tężcowi i błonicy, a pomiędzy 24-36 tygodniem ciąży - szczepionkę przeciw RSV (syncytialnemu wirusowi oddechowemu). Kobiety ciężarne mogą także szczepić się przeciw grypie i COVID-19. Czas i zakres szczepień najlepiej ustalić z lekarzem prowadzącym ciążę. Czytaj więcej: Szczepienia w ciąży - czy i na co warto zaszczepić się w ciąży?
Szczepiąc się, chronisz swoje otoczenie.
FAKT Osoba dorosła może przechodzić choroby zakaźne ciężej, ale czasami jest dokładnie odwrotnie - choruje łagodnie np. na grypę czy krztusiec (koklusz). Niestety pomimo skąpych objawów, chory dorosły nadal może stwarzać poważne zagrożenie dla nieodpornych osób w swoim otoczeniu.
Szczepienia przerywają krążenie niebezpiecznych drobnoustrojów w społeczeństwie. Dzięki temu - poprzez uodpornienie nawet tylko części ludzi - powstaje tak zwana odporność środowiskowa. W ten sposób szczepienie np. personelu medycznego ogranicza ryzyko zakażenia pacjentów, którzy często są schorowani i bardziej podatni na infekcje. Natomiast uodpornienie rodziców, dziadków czy opiekunów - według tak zwanej strategii kokonu - chroni przed infekcjami maluchy w ich otoczeniu, jeśli nie miały one jeszcze szansy, aby zbudować własną odporność przeciwko chorobom.
Nie da się sprawdzić stanu uodpornienia osoby dorosłej.
MIT Historię szczepień można sprawdzić w książeczce szczepień lub w karcie uodpornienia. Jeśli te dokumenty nie są dostępne, ponieważ np. zaginęły, to można spróbować odtworzyć je na podstawie dokumentacji z punktu szczepień. Informacje o niektórych przebytych szczepieniach można także znaleźć w IKP (Internetowym Koncie Pacjenta). Ponadto w przypadku niektórych chorób da się skontrolować badaniem laboratoryjnym poziom przeciwciał IgG, na podstawie którego można ocenić poziom odporności.
Dorośli za szczepienia muszą płacić.
FAKT / MIT Za niektóre szczepienia dorośli muszą zapłacić z własnej kieszeni, ale są także szczepionki objęte refundacją np. Influvac Tetra i Vaxigrip Tetra przeciwko grypie, Prevenar 13 przeciw pneumokokom, Shingrix przeciw półpaścowi czy Cervarix przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego. Czytaj więcej: Darmowe leki dla seniorów 65+.
Jakie szczepionki warto przyjmować będąc osobą dorosłą?
Sprawdź poniższą listę szczepionek, których przyjęcie warto rozważyć, jeśli jesteś osobą dorosłą. Skorzystaj z podanych odnośników do innych artykułów, aby przeczytać więcej o chorobach zakaźnych oraz poszczególnych szczepionkach.
Ryc. 1 Kalendarz szczepień dorosłych Źródło: https://ptwakc.org.pl/szczepienia-doroslych/
Szczepionka przeciw grypie
Szczepionka przeciw grypie (np. np. Vaxigrip Tetra, Influvac Tetra) jest zalecana co roku wszystkim dorosłym, ale szczególnie wskazana jest u osób po 55 roku życia. O przyjęciu szczepionki przeciw grypie warto pomyśleć już jesienią - na początku sezonu grypowego. Czytaj więcej: Szczepienia przeciw grypie - dla kogo są przeznaczone?
Zgodnie z aktualną listą leków refundowanych, darmową szczepionkę Vaxigrip Tetra lub Influvac Tetra przyjąć mogą dzieci, kobiety w ciąży i seniorzy powyżej 65. roku życia; osoby dorosłe do 65. roku życia mogą kupić lek ze zniżką. Dla osób od 60. roku życia dostępna jest refundowana, 4-krotnie silniejsza szczepionka – Efluelda Tetra.
Każda osoba dorosła może zaszczepić się w aptece. Usługa wystawienia recepty farmaceutycznej, kwalifikacja do szczepienia i podanie szczepionki w aptece jest darmowe. Pacjent ponosi wyłącznie koszt szczepionki (chyba, że przysługuje mu szczepionka bezpłatna – kobiety w ciąży, seniorzy).
Apteki szczepiące przeciw grypie
Szczepionka przeciw COVID-19
Szczepionka przeciw COVID-19 (Spikevax LP.8.1) jest zalecana co roku wszystkim dorosłym w schemacie zależnym od tego, jakie szczepionki są w danym momencie dostępne. Dla osób wcześniej szczepionych wystarczy zwykle jedna dawka szczepionki na sezon.
Na ciężki przebieg COVID-19 narażone są zwłaszcza osoby starsze oraz obciążone dodatkowymi schorzeniami. Jeśli jesteś w grupie 60+, to szczepienie przeciw COVID-19 jest szczególnie zalecane.
Na koncie IKP pojawiają się już skierowania na szczepienie w sezonie 2025/26. Z końcem września br. bezpłatna szczepionka powinna być już dostępna w aptekach, szczepienie jest darmowe.
Apteki szczepiące przeciw COVID-19
Szczepionka przeciw pneumokokom
Pneumokoki wywołują między innymi stany zapalne ucha i gardła, ale również zapalenie oskrzeli i płuc. Jedną lub dwie dawki szczepionki przeciw pneumokokom (np. Pneumovax 23, Prevenar 13) mogą przyjąć dorośli w każdym wieku, ale szczególnie zalecana jest ona po pięćdziesiątce. Młodsi dorośli powinni ją przyjąć, jeśli występują u nich czynniki ryzyka, takie jak np. choroby przewlekłe czy zaburzenia odporności, po transplantacji narządów lub palący papierosy. Czytaj więcej: Co musisz wiedzieć o pneumokokach?
Szczepionka Prevenar 13 jest darmowa dla osób od 65. roku życia. Jednak, aby otrzymać darmową szczepionkę w aptece, konieczne jest zaświadczenie o posiadaniu choroby przewlekłej (wtedy farmaceuta wystawi receptę farmaceutyczną na darmową szczepionkę) lub recepta od lekarza na szczepionkę ze zniżką.
Każda osoba dorosła może zaszczepić się w aptece. Usługa wystawienia recepty farmaceutycznej, kwalifikacja do szczepienia i podanie szczepionki w aptece jest darmowe. Pacjent ponosi wyłącznie koszt szczepionki (chyba, że przysługuje mu darmowy lek – osoba 65+ z chorobą przewlekłą).
Apteki szczepiące przeciw pneumokokom
Szczepionka przeciw RSV (syncytialnemu wirusowi oddechowemu)
Szczepienie przeciw RSV powinny szczególnie rozważyć kobiety w ciąży pomiędzy 24 a 36 jej tygodniem – umożliwia to ochronę niemowląt przed zakażeniem dolnych dróg oddechowych wywoływanych przez RSV w pierwszych 6 miesiącach życia oraz seniorzy. Więcej: RSV zagraża seniorom oraz niemowlętom – szczepienie to najlepsza ochrona. Teraz zaszczepisz się w aptece!
W Polsce dostępne są dwie szczepionki przeciw RSV - Abrysvo (przeznaczona dla kobiet w ciąży oraz osób powyżej 18. roku życia) oraz Arexvy (przeznaczona dla osób powyżej 50. roku życia). Szczepionka Abrysvo jest refundowana dla osób od 60. roku życia oraz bezpłatna dla kobiet w ciąży i seniorów (Leki 65+).
W przypadku seniorów farmaceuta w aptece, po zweryfikowaniu numeru PESEL oraz statusu ubezpieczenia pacjenta, może wystawić receptę farmaceutyczną na szczepienie, które następnie zostanie podana w aptece. Usługa wystawienia recept, kwalifikacja do szczepienia i podanie szczepionki jest w aptece bezpłatne.
Aby kobieta w ciąży mogła skorzystać ze szczepienia przeciw RSV, powinna w aptece okazać receptę od lekarza – ginekologa, POZ lub położnej. Nie ma natomiast przeciwwskazań, aby farmaceuta podał szczepienie w aptece, po wcześniejszym umówieniu wizyty.
Darmowa usługa szczepienia w aptece przysługuje wszystkim osobom dorosłym. Pacjent pokrywa jedynie koszt szczepionki.
Szczepionka przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi
Każdej dorosłej osobie, która przeszła kalendarz szczepień w dzieciństwie można zalecić, aby co 10 lat doszczepiała się jedną dawką szczepionki przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi szczepionką dTap (z obniżoną zawartością antygenów np. Boostrix, Adacel, Tdap Szczepionka). Błonica jest w Polsce chorobą występującą raczej rzadko, natomiast dosyć łatwo zarazić się tężcem. Bakteria tężca może przedostać się do organizmu nawet przez niewielkie skaleczenie, szczególnie jeśli dojdzie do jego zanieczyszczenia. Toksyna produkowana przez bakterie tężca może wywołać bardzo poważne konsekwencje, nawet zagrażające życiu.
Szczepionka ta może być także wskazana w III trymestrze ciąży - umożliwia to przekazanie ochrony dziecku jeszcze przed narodzinami, aby zapewnić mu zabezpieczenie - przede wszystkim przed krztuścem - przez kilka pierwszych miesięcy życia. Aktualne szczepienie przeciw krztuścowi ważne jest także dla taty, dziadków innych dorosłych opiekunów noworodków i niemowlaków. Chroni ono maluszki na zasadzie "efektu kokonu" przed chorobą, do czasu zakończenia u nich cyklu szczepień. Jest to ważne, ponieważ u tak małych dzieci krztusiec może mieć bardzo ciężki przebieg, powodując poważne powikłania dotyczące mózgu i układu nerwowego.
Każda osoba dorosła może zaszczepić się w aptece. Usługa wystawienia recepty farmaceutycznej, kwalifikacja do szczepienia i podanie szczepionki w aptece jest darmowe. Pacjent ponosi wyłącznie koszt szczepionki.
Ryc. 2 Kalendarz szczepień kobiet Źródło: https://ptwakc.org.pl/szczepienia-doroslych/
Szczepionka przeciw ospie wietrznej
Dorosłe osoby, które nie chorowały na ospę wietrzną w dzieciństwie i nie były szczepione na tę chorobę, powinny przyjąć dwie dawki szczepionki przeciwko ospie wietrznej (np. Varilrix). Ospa wietrzna to jedna z chorób, która ma cięższy przebieg u osób dorosłych - po dwudziestym roku życia rośnie ryzyko nie tylko powikłań, ale nawet zgonu. Ospa wietrzna jest także niebezpieczna dla kobiet w ciąży i maluszków urodzonych przez chore matki. Szczepionka przeciwko ospie nie może jednak być podawana w ciąży - najlepiej szczepić się wcześniej i unikać poczęcia przez co najmniej miesiąc po zaszczepieniu. Czytaj więcej: Szczepionki przeciw ospie wietrznej
Dorosła osoba może zaszczepić się w aptece. Za usługę należy zapłacić zgodnie z cennikiem obowiązującym w danej placówce, a dodatkowo pokryć koszt szczepionki (od ok. 219 zł za dawkę). Aby uzyskać odporność, konieczne jest przyjęcie 2 dawek preparatu w odstępie co najmniej 4 tygodni.
Szczepionka przeciw półpaścowi
Półpaśca wywołuje ten sam wirus, który powoduje ospę wietrzną. Półpasiec daje bardzo nieprzyjemne objawy takie jak ostry i piekący ból skóry, na której następnie pojawia się swędząca wysypka. Jednym z najgroźniejszych powikłań półpaśca jest jednak neuralgia połpaścowa, czyli ból, który może utrzymywać się całymi miesiącami, a niekiedy nawet przez lata. Ryzyko wystąpienia neuralgii rośnie z wiekiem.
Zalecenia dotyczące szczepienia uzależnia się więc od wieku pacjenta: dorośli do 50 roku życia powinni zaszczepić się przeciw półpaścowi, jeżeli mają czynniki ryzyka poważnego przebiegu infekcji, takie jak choroby przewlekłe, zaburzenia odporności, schorzenia z autoagresji czy depresję. U pacjentów starszych to szczepienie jest szczególnie zalecane, nawet jeśli nie mają dodatkowych wskazań. Szczepienie przeprowadzane jest w schemacie 2-dawkowym.
Szczepionkę przeciw półpaścowi można przyjąć w aptece. Podczas jednej wizyty farmaceuta wystawi receptę, zakwalifikuje pacjenta do szczepienia i poda preparat. Aby jednak recepta mogła zostać wystawiona ze zniżką, konieczne jest okazanie zaświadczenia od lekarza potwierdzającego chorobę przewlekłą (np. cukrzycę, chorobę nerek lub wątroby, chorobę serca). Wtedy cena to 375,58 zł za dawkę, bez zniżki – 751,16 zł.
Apteki szczepiące przeciw półpaścowi
Szczepionka przeciw HPV - wirusowi brodawczaka ludzkiego
Szczepienie przeciw HPV jest formą profilaktyki nowotworowej - zapobiega zakażeniu wirusem przenoszonym drogą płciową, który przyczynia się do rozwoju między innymi raka szyjki macicy. Dlatego szczepienie jest zalecane szczególnie u dziewcząt i chłopców przed inicjacją seksualną. U starszych dorosłych szczepienie również można przyjąć, ponieważ może ono przynieść w niektórych sytuacjach korzyści. Decyzję najlepiej podjąć po uzgodnieniu zasadności takiego postępowania z lekarzem. Czytaj więcej: Czy zaszczepić się przeciw HPV?
W aptece zaszczepić może się każda osoba dorosła – usługa jest bezpłatna. W ramach darmowej usługi farmaceuta zakwalifikuje do szczepienia, wystawi receptę farmaceutyczną i zaszczepi. Należy zapłacić jedynie za szczepionkę.
Farmaceuta może wystawić refundowaną receptę farmaceutyczną na szczepionkę Cervarix (znajduje się ona na liście leków refundowanych, cena jest taka sama w każdej aptece) oraz pełnopłatną na Gardasil 9 (szczepionka nie znajduje się na liście leków refundowanych, ta szczepionka dostępna jest za darmo wyłącznie dla dzieci w określonej grupie wiekowej, w przypadku dorosłych – cena będzie różna w zależności od apteki).
Szczepionka przeciw odrze, śwince oraz różyczce (MMR)
Wszystkie dorosłe osoby wcześniej nie szczepione i które nie chorowały, powinny przyjąć jedną lub dwie dawki szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce. Aktualnie dostępne są tylko szczepionki skojarzone - chroniące jednocześnie przed wszystkimi trzema chorobami (np. M-M-RvaxPro, Priorix).
Warto pamiętać, że różyczka to choroba wirusowa, która może powodować poważne wady rozwojowe płodu, więc kobiety planujące ciążę, które nie chorowały i nie były w dzieciństwie zaszczepione, powinny zdecydowanie rozważyć uodpornienie. Ważne jest jednak, aby szczepienie zakończyć co najmniej miesiąc przed zajściem w ciążę.
W aptece może zaszczepić się każda osoba dorosła. Farmaceuta bezpłatnie wystawi receptę farmaceutyczną na szczepionkę, zakwalifikuje do szczepienia i zaszczepi. Pacjent ponosi jedynie koszt szczepionki. Ponieważ jest to szczepionka nierefundowana, ceny mogą się różnić w zależności od apteki.
Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to choroba wirusowa, a do zakażenia najczęściej dochodzi po ukąszeniu przez kleszcza. KZM może powodować zaburzenia pracy układu nerwowego i mózgu. Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (np. FSME-IMMUN) powinny wziąć pod uwagę przede wszystkim osoby często przebywające na świeżym powietrzu (szczególnie na terenach zielonych - w lasach, łąkach, parkach), a także zawodowo związane z przebywaniem na zewnątrz (na przykład leśnicy czy ogrodnicy i rolnicy). Konieczne jest przyjęcie trzech dawek szczepionki, a po kilku latach potrzebna jest dawka przypominająca.
W aptece może zaszczepić się każda osoba dorosła. Farmaceuta bezpłatnie wystawi receptę farmaceutyczną na szczepionkę, zakwalifikuje do szczepienia i zaszczepi. Pacjent ponosi jedynie koszt szczepionki. Ponieważ jest to szczepionka nierefundowana, ceny mogą się różnić w zależności od apteki.
Szczepionka przeciw meningokokom
Szczepienie przeciw bakteriom Neisseria meningitidis (meningokokom, dwoinkom zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych) jest szczególnie zalecane u pacjentów do 26. roku życia. Wyjątkowo, to właśnie u młodszych dorosłych przebieg infekcji może być tragiczny - w najcięższej postaci przypominając sepsę. U starszych szczepienie przeciw meningokokom może być zalecane, jeśli pojawią się czynniki ryzyka takie jak między innymi choroby przewlekłe, nowotworowe, niedobory odporności czy stan po przeszczepieniu. Szczepienie (np. Bexsero, Nimenrix, Menveo, NeisVac-C) powinny rozważyć także osoby 26+ przebywające w dużych skupiskach ludzkich, mające kontakt z materiałem zakaźnym.
Dorosła osoba może zaszczepić się w aptece. Za usługę należy zapłacić zgodnie z cennikiem obowiązującym w danej placówce, a dodatkowo pokryć koszt szczepionki.
Szczepionka przeciw WZW typu A
Na WZW typu A, czyli przeciw żółtaczce pokarmowej powinny zaszczepić się wszystkie dotychczas nieszczepione dorosłe osoby, których praca wiąże się z żywnością, kontaktem z pacjentami, usuwaniem odpadów i nieczystości oraz podróżujące do krajów, w których WZW A występuje często. Szczepienie (np. Havrix Adult, Avaxim) wskazane jest także u tych pacjentów, którzy już mają WZW typu B (żółtaczkę wszczepienną) lub WZW typu C, ponieważ zakażenie dodatkowym typem WZW mogłoby pogorszyć przebieg już istniejącej infekcji.
Każda osoba dorosła może przyjąć szczepionkę w aptece. Usługa wystawienia recepty, kwalifikacji do szczepienia i podania szczepionki jest w aptece darmowa. Należy zapłacić za szczepionkę, która nie jest refundowana, dlatego jej cena może być inna w zależności od apteki.
Szczepionka przeciw WZW typu B
Podobnie jak w przypadku WZW A - każda dorosła, nieuodporniona osoba powinna być zaszczepiona na WZW typu B (np. Euvax B, Engerix B). Szczepienie jest szczególnie zalecane przed zabiegami i operacjami.
Dla osób, które nie chorowały i nie były szczepione na żaden typ WZW dobrym rozwiązaniem może być przyjęcie szczepionki skojarzonej - przeciw WZW A i WZW B w jednym zastrzyku (np. Twinrix Adult). Schematy szczepień przeciw WZW wymagają przyjęcia kilku dawek szczepionki.
Każda osoba dorosła może zaszczepić się w aptece. Usługa wystawienia recepty, kwalifikacji do szczepienia i podania szczepionki jest w aptece darmowa. Należy zapłacić za szczepionkę, która nie jest refundowana, dlatego jej cena może być inna w zależności od apteki.
Szczepionki przeciw chorobom egzotycznym
Wymienione powyżej szczepienia mogą okazać się niewystarczające, jeśli podróżujesz do egzotycznych krajów. Sprawdź jakie szczepionki są zalecane (a nawet wymagane) przed dalekim wyjazdem. Czytaj więcej: Nie daj się chorobom na egzotycznych wakacjach.
Apteki wydające Międzynarodową Książeczkę Szczepień
Polski Program Szczepień Ochronnych
Warto zaznaczyć, że obowiązujący w Polsce Program Szczepień Ochronnych poza szczepieniami zalecanymi zawiera także:
wykaz szczepień obowiązkowych dla osób narażonych w sposób szczególny na zakażenie w związku z przesłankami klinicznymi lub epidemiologicznymi; przykładowo obowiązkowym szczepieniom przeciw WZW typu B podlegają studenci uczelni prowadzących kształcenie na studiach na kierunkach związanych z kształceniem w zakresie nauk medycznych lub nauk o zdrowiu, którzy z jakiegoś powodu nie byli wcześniej szczepieni przeciw WZW typu B,
zestawienie dotyczące szczepień poekspozycyjnych, czyli dotyczących osób, które były narażone za zakażenie błonicą, tężcem (na przykład gdy doszło do zanieczyszczenia rany) lub wścieklizną (np. po ugryzieniu przez dzikie zwierzę).
Przeczytaj również: Dofinansowanie szczepień w aptekach – sprawdź listę!
Źródła
Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 27 października 2023 roku w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2024
ptmr.info.pl/kalendarz-szczepien-doroslych
https://szczepienia.pzh.gov.pl/dlaczego-dorosli-powinni-sie-szczepic
www.nia.nih.gov/health/immunizations-and-vaccines/vaccinations-and-older-adults
www.cdc.gov/vaccines/adults/reasons-to-vaccinate.html
https://ptwakc.org.pl/szczepienia-doroslych/
redaktor: Angelika Talar-Śpionek, mgr farm.
ostatnia zmiana: 11.09.2025 09:23:54
Dokładamy wszelkich starań, aby nasz artykuł jak najlepiej oddawał dostępne informacje, ale nie można go traktować jako konsultacji farmaceutycznej. Przed zażyciem leku należy przeczytać ulotkę, a w przypadku pytań skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Wszystkie podane w artykule nazwy produktów oraz zdjęcia są przykładowe i nie stanowią żadnej formy reklamy. Wszystkie prawa autorskie do artykułu są zastrzeżone przez GdziePoLek sp. z o.o.