Odleżyny - profilaktyka i leczenie

Spis treści

Jakie są przyczyny powstawania odleżyn?

Jakie czynniki zwiększają ryzyko wystąpienia odleżyn?

W jakich miejscach tworzą się odleżyny?

Jak rozpoznać odleżynę?

Na czym polega profilaktyka przeciwodleżynowa?

Jak dbać o odleżyny?

Czy odleżyny da się wyleczyć?

Jakie są przyczyny powstawania odleżyn?

Na powstawanie odleżyn ma wpływ wiele czynników, jednak spośród nich można wyróżnić 3 dominujące:

• długotrwały bądź powtarzający się miejscowy ucisk – pacjenci przebywający długi czas w tej samej pozycji ciała (siedzącej bądź leżącej) narażeni się na osłabienie bądź całkowite zamknięcie dopływu krwi do tkanek, a w konsekwencji na ich obumarcie,

• siły ścinające – w wyniku ucisku światło naczynia krwionośnego zamyka się, dochodzi do uszkodzeń w mikrokrążeniu spowodowanych siłami ścinającymi,

• otarcia będące bezpośrednimi uszkodzeniami skóry.

Jakie czynniki zwiększają ryzyko wystąpienia odleżyn?

• podeszły wiek - im starszy pacjent, tym jego skóra zawiera mniej kolagenu i elastyny, jest bardziej podatna na urazy, otarcia oraz ma słabszą zdolność do regeneracji,

• unieruchomienie na łóżku bądź wózku inwalidzkim – brak możliwości przenoszenia ciężaru ciała zwiększa ryzyko ucisku, a tym samym martwicy tkanek,

• choroby współistniejące, np. miażdżyca, cukrzyca,

• nieprawidłowa masa ciała – w przypadku niedowagi tkanka podskórna jest znikoma - skóra pokrywa bezpośrednio kości, a zatem nacisk jest silniejszy tam, gdzie są wyniosłości kostne; u pacjenta otyłego to duża masa ciała powoduje zwiększony ucisk,

• upośledzone odczuwanie bodźców zewnętrznych – brak czucia to brak odczuwania bólu w miejscu działania ucisku, a co za tym idzie – pacjent nie otrzymuje sygnału ostrzegawczego, aby zmienić pozycję ciała,

• nietrzymanie moczu i kału - w takich przypadkach może dojść do uszkodzenia skóry, powodując, że jest ona bardziej podatna na urazy mechaniczne.

W jakich miejscach tworzą się odleżyny?

Jak wspomniałam na wstępie, odleżyny powstają głównie w miejscach narażonych na długotrwały ucisk:

• u osób leżących na plechach: okolice kości krzyżowej (pośladki), odcinek wzdłuż kręgosłupa, łopatki, pięty,

• u osób leżących na boku: małżowiny uszne, okolice stawu biodrowego, wewnętrzna strona kolan, kostki,

• u osób poruszających się na wózkach inwalidzkich: łopatki, okolice kości ogonowej, pod kolanami, pięty.

Jak rozpoznać odleżynę?

W codziennej praktyce wykorzystywanych jest kilka systemów klasyfikacji odleżyn, jednak w Polsce najczęściej stosuje się 5-stopniową skalę Torrance’a lub 4-stopniową skalę kolorową, która określa etap zaawansowania zmian i proces gojenia się odleżyn.

Pierwszym sygnałem, który powinien zwrócić Twoją uwagę, jest niewielki obrzęk i zaczerwienienie w miejscu ucisku lub tarcia skóry. Krążenie nie jest jeszcze wówczas upośledzone, ale tak wygląda już I stopień odleżyny, po zauważeniu którego należy niezwłocznie rozpocząć profilaktykę przeciwodleżynową.

Obrzęk z czasem się powiększa się i ulega zasinieniu, powstają pęcherze, a gdy dojdzie do otarcia - z rany zaczyna się wydobywać płyn. To II stopień odleżyny.

Jeśli powstanie owrzodzenie obejmujące całą grubość skóry i dotrze do tkanki podskórnej, mamy do czynienia z odleżyną III stopnia.

IV i V stopień to głębokie rany sięgające do mięśni, stawów i kości, które stanowią drzwi dla zakażeń bakteryjnych. Nadkażone miejsce staje się czerwone, pokrywa je zielonożółta ropna wydzielina i wyczuwalny jest przykry zapach.

Na czym polega profilaktyka przeciwodleżynowa?

Pielęgnacja skóry

• utrzymuj codziennie czystą i suchą skórę,

• nawilżaj ją preparatami na bazie lanoliny, wazeliny, allantoiny,

• stosuj do mycia środki bilansujące pH skóry,

• nie masuj i nie pocieraj miejsc nad wyniosłościami kostnymi,

• zabezpiecz skórę przed kontaktem z kałem czy moczem, aby zapobiec maceracji i pękaniu naskórka.

Zmiana pozycji ciała

• zmieniaj pozycję ciała chorego w bezpieczny sposób, aby nie narazić go na otarcie czy doznania bólowe,

• w przypadku pacjentów przewlekle siedzących zmieniaj pozycję ciała co 15-20 minut, a jeśli to niemożliwe, to podobnie jak u leżących - nie rzadziej niż co 2-3 godziny,

• o ile to możliwie, zachęcaj pacjenta do wykonywania samodzielnych ruchów i pomóż mu w tym,

• zadbaj o odpowiednie miejsce do odpoczynku – chory powinien leżeć w pościeli wykonanej z oddychających materiałów, nie powinien leżeć na szwach czy zagięciach,

• warto stosować specjalistyczne materace przeciwodleżynowe – szczególnie, gdy częsta zmiana pozycji ciała jest niemożliwa - materace tego typu są dofinansowywane przez NFZ dla pacjentów, którzy kwalifikują się do takiej profilaktyki,

• na materacu możesz umieścić specjalne podkłady, mające na celu odciążenie i zabezpieczenie miejsc szczególnie narażonych na powstawanie odleżyn,

Zbilansowana dieta

• niedobory białkowo-kaloryczne utrudniają gojenie się ran,

• wytyczne zalecają dostarczanie choremu energii w ilości 30-35 kcal/kg na dobę, dlatego dieta osoby z odleżynami powinna być wysokobiałkowa, wysokokaloryczna i pełnowartościowa – zapewniająca pacjentowi energię z 4-5 posiłków dziennie,

• istotne jest także dostarczenie choremu odpowiedniej ilości płynów.

Jak dbać o odleżyny?

Dbałość o odleżyny uzależniona jest od ich charakteru - rozległości, występowania, typu tkanki martwiczej, cech infekcji i etapu gojenia. W każdej jednak sytuacji, niezależnie od stadium, ważne jest utrzymanie w odleżynie wilgotnego środowiska i stałej temperatury.

Sposobem pielęgnacji odleżyn zalecanym przez Polskie Towarzystwo Leczenia Ran jest tzw. algorytm TIME, który obejmuje 4 strategie działania:

T – tissue debridement - oczyszczenie odleżyny z tkanki martwiczej oraz zanieczyszczeń i absorpcja wysięku

• jest elementem umożliwiającym zachodzenie naturalnych procesów oczyszczania i gojenia rany,

• regularne oczyszczanie odleżyny pozwala zapobiegać gromadzeniu się drobnoustrojów w ranie,

• gdy nie ma tkanki martwiczej lub jest jej mało, wystarczy przepłukanie owrzodzenia solą fizjologiczną (0,9% roztworem NaCl),

• nie zaleca się stosowania środków, takich jak: woda utleniona, 10% roztwór NaCl, roztwory jodyny, kwasu bornego, etakrydyny, mydła czy chlorheksydyny, bowiem wykazują one działanie drażniące zdrowe tkanki,

I – infection and inflammation control - kontrola infekcji i stanu zapalnego - zapobieganie rozwojowi cech infekcji

• w przypadku odleżyny głębokiej, z wysiękiem lub tkanką martwiczą, zaleca się stosowanie antyseptyków o szerokim spektrum działania bakteriobójczego i małej toksyczności dla zdrowych tkanek,

• w zmniejszeniu rozmiaru odleżyny można wykazać większą skuteczność opatrunków hydrokoloidowych w porównaniu z opatrunkami tradycyjnymi oraz porównywalną skuteczność hydrokoloidów i opatrunków piankowych w całkowitym wygojeniu odleżyny,

• w momencie pojawienia się cech zakażenia (np. zaczerwienienie, obrzęk, przykry zapach, wydzielina ropna) należy zastosować opatrunki nowej generacji o działaniu antybakteryjnym (opatrunki z jonami srebra) lub opatrunki hydrowłókniste (wychwytujące wysięk),

M – moisture balance - utrzymanie wilgotności rany poprzez nawilżenie tkanek suchych lub eliminację nadmiaru wysięku

• obok standardowych jałowych kompresów gazowych oraz maści stosuje się specjalistyczne opatrunki, utrzymujące w ranie wilgotne środowisko oraz przyspieszające proces gojenia,

• opatrunki tego typu eliminują nadmierną ilość wysięku, bakterii, nie przylegają bezpośrednio do rany tworząc barierę ochroną oraz zabezpieczają ranę przed otarciami i zanieczyszczeniami,

• prawidłowo dobrany i założony opatrunek nie powinien być dla pacjenta źródłem bólu czy dyskomfortu ani podczas utrzymywania go na ranie, ani podczas wymiany,

E – epidermis - naskórkowanie, wspomaganie procesu tworzenia nowej skóry, ochrona nowego naskórka i skóry wokół rany

• w całkowitym wygojeniu odleżyny można wykazać porównywalną skuteczność hydrokoloidów i opatrunków piankowych,

• by zatrzymać powiększanie się chorobowo zmienionego obszaru, trzeba dbać o miejsca wokół owrzodzenia i smarować je substancjami natłuszczającymi czy środkami zawierającymi cynk.

Czy odleżyny da się wyleczyć?

Leczenie odleżyn ma na celu głównie zapobieganie powiększaniu się rany, a w konsekwencji - jej całkowitą eliminację. Gdy odleżyny będą odpowiednio pielęgnowane, owszem - może dojść do ich wyleczenia, zwłaszcza tych w stopniu I i II. W bardziej zaawansowanych przypadkach, proces leczenia jest długotrwały, kosztowny i czasochłonny. Konieczna może okazać się interwencja chirurgiczna.

Zaniedbanie odleżyn III i IV stopnia może prowadzić do zapalenia szpiku, sepsy, niewydolności wielonarządowej, a nawet zgonu, dlatego tak ważny jest czas - im szybciej rozpocznie się postępowanie, tym większa szansa na wyleczenie.

Pamiętajmy jednak, że leczenie odleżyn powinno przebiegać zgodnie z zaleceniami farmaceuty lub lekarza, a w szczególnie zaawansowanych przypadkach - prowadzone być w szpitalach.