Ospa wietrzna i półpasiec

Szczepionkę przeciw półpaścowi można przyjąć w aptece.

Apteki szczepiące przeciw półpaścowi

Podczas jednej wizyty farmaceuta wystawi receptę, zakwalifikuje pacjenta do szczepienia i poda preparat. Aby jednak recepta mogła zostać wystawiona ze zniżką, konieczne jest okazanie zaświadczenia od lekarza rodzinnego potwierdzającego chorobę przewlekłą (np. cukrzycę, chorobę nerek lub wątroby, chorobę serca).

Spis treści

Co to jest i jak wygląda ospa?

Jaki jest przebieg ospy i jakie objawy jej towarzyszą?

Jak długo trwa wysyp ospy wietrznej?

Czy ospa jest zaraźliwa?

Jakie mogą być powikłania ospy i kto jest na nie narażony?

Co to jest i jak wygląda półpasiec?

Jakie są objawy półpaśca?

Ile trwa wysypka półpaścowa?

Kto jest narażony na półpaśca?

Czy półpasiec jest zaraźliwy?

Jakie mogą być powikłania półpaśca?

Jak leczyć ospę i półpaśca?

Czym smarować wysypkę w przebiegu ospy i półpaśca?

Czy można się kąpać z ospą lub półpaścem?

Czy półpasiec przejdzie sam?

Szczepienia na ospę - czy warto?

Czy można zaszczepić się na półpaśca?

Czy dziecko może zachorować na półpaśca?

Czy półpasiec sygnalizuje nowotwór?

Co to jest i jak wygląda ospa?

Ospa, inaczej zwana też wiatrówką, to choroba zakaźna wywołana zakażeniem wirusem ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Charakteryzuje się swędzącą wysypką w postaci czerwonych plamek, na których pojawiają się niewielkie pęcherzyki wypełnione płynem. Początkowo zajmuje skórę głowy i tułowia, a następnie ramiona i kończyny dolne. Rzadziej pojawia się na rękach i stopach. Ilość krostek może być różna - od kilku do nawet kilkuset. W niektórych przypadkach zmiany mogą wystąpić również na błonie śluzowej jamy ustnej i gardła, narządów płciowych oraz na spojówkach i rogówce.

Jaki jest przebieg ospy i jakie objawy jej towarzyszą?

• 1-2 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki mogą wystąpić objawy grypopodobne (częściej u młodzieży i dorosłych).

• W początkowym stadium na skórze można zaobserwować swędzące, zaczerwienione plamki, na których pojawiają się pęcherzyki z płynem (tzw. osutka). Zmiany te wychodzą rzutami w ciągu pierwszych 3-4 dni.

• Po 2-3 dniach powstają krostki, a po kolejnych 3-4 dniach zasychają w strupki.

• Strupki odpadają pozostawiając drobne blizny i przebarwienia, które samoistnie znikają.

Zwykle w czasie pierwszych 4 dni choroby występuje gorączka. Może jej również towarzyszyć powiększenie węzłów chłonnych i zapalenie gardła.

Jak długo trwa wysyp ospy wietrznej?

Od czasu pojawienia się pierwszych czerwonych plam na skórze do momentu ich całkowitego wyschnięcia i odpadnięcia zwykle mija około 10–12 dni.

Czy ospa jest zaraźliwa?

Ospa to choroba zaraźliwa, przenoszona drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt z chorym na ospę lub rzadziej na półpasiec. Zakaźność dla osób w bezpośrednim kontakcie jest bardzo duża i sięga nawet 90%. Chory zaraża od 48 h przed wystąpieniem wysypki, aż do zaschnięcia ostatnich zmian w strupki (zwykle ok. 7 dni). Czas od chwili zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów choroby to średnio 14 dni. Po przechorowaniu ospy wietrznej większość osób uzyskuje dożywotnią odporność i nigdy ponownie się nie zarazi.

Jakie mogą być powikłania ospy i kto jest na nie narażony?

U dzieci ospa ma zazwyczaj łagodny przebieg, jednak osoby dorosłe (szczególnie powyżej 20. roku życia) są znacznie bardziej narażone na ciężki przebieg choroby i tym samym jej powikłania. Do grupy szczególnego ryzyka zaliczamy kobiety w ciąży, osoby o obniżonej odporności i stosujące leczenie immunosupresyjne oraz noworodki, których matki zachorowały na ospę na krótko przed porodem.

Do najczęstszych powikłań ospy zaliczamy:

• nadkażenie bakteryjne zmian skórnych,

• zapalenie płuc,

• zapalenie mózgu, móżdżku lub opon mózgowo-rdzeniowych.

Co to jest i jak wygląda półpasiec?

Choć po przechorowaniu ospy wietrznej, większość osób nigdy ponownie się nie zaraża, to pozostały w organizmie, uśpiony wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV) może ulec reaktywacji w postaci półpaśca. Choroba ta objawia się jednostronnym występowaniem bolesnych pęcherzyków zwykle na tułowiu, wzdłuż żeber. Bardzo rzadko wysypka jest rozsiana - na ogół u osób ze znacznie osłabionym układem odpornościowym. Mamy wtedy do czynienia z półpaścem rozsianym, którego trudno odróżnić od ospy wietrznej.

Jakie są objawy półpaśca?

• pieczenie, swędzenie, mrowienie i ból w miejscu zmian skórnych (często występuje na kilka dni, a nawet tygodni przed wysypką i utrzymuje się przez cały czas choroby),

• pęcherzykowe wykwity, które występują zwykle jednostronnie i w skupiskach na tułowiu, tworząc charakterystyczny “pas”. Po 3-5 dniach zasychają tworząc strupki.

Ile trwa wysypka półpaścowa?

Wysypka, wraz z pozostałymi objawami półpaśca, ustępuje zwykle w ciągu 2-4 tygodni. Po odpadnięciu strupków na skórze mogą pozostać trwałe blizny.

Kto jest narażony na półpaśca?

Na półpaśca narażone są osoby, które przechorowały ospę oraz:

• mają osłabioną odporność,

• przyjmują leki immunosupresyjne,

• są po 50. roku życia (z kolei po 85. roku życia ryzyko półpaśca wynosi aż 50%),

• cierpią na choroby osłabiające układ odpornościowy, takie jak nowotwory czy AIDS.

Czy półpasiec jest zaraźliwy?

Półpasiec jest znacznie mniej zaraźliwy niż ospa wietrzna. Osoba z półpaścem zaraża, tylko gdy na jej skórze znajduje się nie zaschnięta wysypka (wirus VZV może rozprzestrzeniać się poprzez bezpośredni kontakt z płynem z pęcherzyków). Zarazić mogę się jedynie osoby, które nie przechorowały ospy, a w wyniku rozwinie się właśnie ospa wietrzna, a nie bezpośrednio półpasiec. Mając półpaśca można wychodzić z domu, jednak zaleca się, aby chora osoba przykrywała wysypkę odzieżą, co zmniejsza zaraźliwość dla otoczenia.

Jakie mogą być powikłania półpaśca?

• neuralgia popółpaścowa - przewlekły ból w miejscu występowania wysypki, pomimo jej ustąpienia,

• nadkażenia zmian skórnych,

• pogorszenie ostrości widzenia lub utrata wzroku - może wystąpić w przypadku zajęcia przez wirusa pierwszej gałęzi nerwu trójdzielnego, czyli półpaśca ocznego,

• zaburzenia słuchu, np. jednostronny ubytek słuchu - może do niego dojść w wyniku zajęcia przez wirusa nerwu słuchowego, czyli półpaśca usznego.

Jak leczyć ospę i półpaśca?

Na początku chorobie często towarzyszy świąd, dlatego można zastosować doustne leki przeciwhistaminowe I generacji, które działają przeciwświądowo, np. Fenistil.

Jeśli choroba przebiega z gorączką, można ją zbić podając paracetamol. W leczeniu objawów zarówno ospy wietrznej jak i półpaśca, należy unikać preparatów na bazie ibuprofenu, gdyż leki te mogą prowadzić do rozwoju nadkażeń bakteryjnych skóry.

W przypadku półpaśca oraz ciężkich postaci ospy u dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia, może zajść konieczność zastosowania leków przeciwwirusowych. Preparaty z acyklowirem w postaci tabletek w niskich dawkach (200 mg i 400 mg) dostępne są bez recepty (np. Heviran Comfort, Heviran Comfort Max), a w wyższych (800 mg) oraz w postaci zastrzyków - wyłącznie na receptę (np. Heviran, Aciclovir Jelfa). Na receptę dostępny jest również inny lek przeciwwirusowy stosowany w leczeniu półpaśca - walacyklowir. Aby leczenie było skuteczne, należy rozpocząć podawanie leku, jak najszybciej po pojawieniu się wysypki. Na ten moment nie ma wystarczających dowodów na to, że stosowanie acyklowiru na ospę u młodszych dzieci jest skuteczne, dlatego w ich przypadku zaleca się wyłącznie leczenie objawowe.

Czym smarować wysypkę w przebiegu ospy i półpaśca?

Choć odkażanie zmian skórnych fioletem gencjanowym wciąż cieszy się dużą popularnością, to aktualnie na rynku dostępnych jest wiele innych i równie skutecznych, a mniej brudzących preparatów odkażających, jak np. Octenisept, Oktaseptal.  

W początkowym etapie choroby, kiedy zmiany są swędzące i wypełnione płynem często stosuje się tzw. pudry płynne (np. Pudroderm, Puder płynny), które zwykle zawierają znieczulającą benzokainę, chłodzący mentol i wysuszający zmiany tlenek cynku. Puder pomoże złagodzić intensywny świąd i przyniesie ulgę, jednak może "zapychać" i zasłaniać rany zwiększając ryzyko wystąpienia nadkażenia bakteryjnego. W zamian można zastosować specjalistyczne pianki łagodzące świąd, np. Poxclin Bodymousse, Poxclin Coolmousse, Virasoothe. 

Dodatkowo, aby przyspieszyć gojenie zmian i zapobiec ich zabliźnianiu się, warto smarować skórę delikatnymi, nawilżającymi kremami, np. Linoderm, Linomag, Alantan. 

Czy można się kąpać z ospą lub półpaścem?

Zarówno w przebiegu ospy, jak i półpaśca bardzo ważne jest codzienne dbanie o higienę. Kąpiele nie dość, że zapobiegają zakażeniom zmian skórnych, ale także łagodzą świąd. Kąpiel nie powinna być zbyt długa, a po należy delikatnie osuszyć skórę czystym ręcznikiem. Można dodać do niej nadmanganian potasu (wystarczy zaledwie kilka kryształków - tak, aby woda miała jasnoróżowy kolor), który pomoże dodatkowo odkazić skórę.

Czy półpasiec przejdzie sam?

W przebiegu półpaśca często wystarczające może być leczenie objawowe (leki przeciwbólowe, preparaty odkażające na skórę), jednak leki przeciwwirusowe mogą zmniejszyć nasilenie i czas trwania choroby. Niestety nie wykazano, aby ich zastosowanie zmniejszało ryzyko wystąpienia powikłań, takich jak neuralgia.

Leczenia szpitalnego w wyniku powikłań półpaśca wymaga około 1–4 % chorych. Zwiększonym ryzykiem obarczone są osoby starsze i z osłabionym układem odpornościowym.

Szczepienia na ospę - czy warto?

Szczepionkę przeciwko ospie wietrznej (np. Varilix) można podawać już od 9. miesiąca życia i przeznaczona jest wyłącznie dla osób, które nie chorowały na ospę wietrzną. Szczepionka składa się z dwóch dawek, które podaje się w odstępie co najmniej 6 tygodni. Aktualnie nie jest to szczepienie obowiązkowe i w większości przypadków jest pełnopłatne. W Polsce szczepienie jest refundowane dla dzieci uczęszczających do żłobka. Szczepienie szczególnie warto rozważyć w przypadku starszych dzieci i dorosłych (a szczególnie kobiet planujących ciążę), którzy nie chorowali na ospę, ponieważ są bardziej narażeni na ciężki przebieg choroby w przypadku zarażenia.

Czy można zaszczepić się na półpaśca?

Szczepienia są najskuteczniejszą metodą ochrony przed półpaścem oraz jego powikłaniami. Szczepienie poleca się wszystkim osobom powyżej 50. roku życia oraz młodszym dorosłym (≥18 lat) o zwiększonym ryzyku zachorowania (np. o obniżonej odporności spowodowanej chorobami przewlekłymi, cierpiącym na chorobę nowotworową lub AIDS, po przeszczepie narządów i w leczeniu immunosupresyjnym, po chemio- i radioterapii).

Aktualnie na polskim rynku dostępna jest szczepionka Shingrix. Schemat szczepienia składa się z dwóch dawek, a druga dawka może być podana w okresie 2 do 6 miesięcy po podaniu pierwszej dawki. Szczepionka ta jest refundowana dla pacjentów w wieku 65 lat i starszych o zwiększonym ryzyku zachorowania na półpasiec. Charakteryzuje się bardzo dużą skutecznością - wykazano, że u osób w wieku ≥50 lat zmniejsza ryzyko zachorowania na półpasiec o >90% oraz zmniejsza ryzyko neuralgii popółpaścowej o 91,2%. Wykazano również, że u osób, które zachorowały na półpasiec mimo szczepienia, czas utrzymywania się bólu skraca się o 38,5%.

Czy dziecko może zachorować na półpaśca?

Choć jest to bardzo rzadkie, to dziecko, które przechorowało ospę wietrzną, może zachorować na półpaśca. W przypadku podejrzenia choroby warto udać się do lekarza.

Czy półpasiec sygnalizuje nowotwór?

Wystąpienie półpaśca nie wskazuje na rozwój choroby nowotworowej. Mit ten może wynikać z tego, że osoby z nowotworem lub w trakcie chemioterapii są bardziej narażone na zachorowanie i chorują częściej niż osoby zdrowe.