Leki przeciwzakrzepowe

Leki przeciwzakrzepowe stosowane są w zapobieganiu lub leczeniu zakrzepów krwi tworzących się w żyłach lub tętnicach. Wśród leków przeciwzakrzepowych wyróżniamy leki przeciwkrzepliwe (w tym heparyny, antagonistów witaminy K, a także nowe doustne leki przeciwkrzepliwe) oraz leki przeciwpłytkowe (w tym m.in. aspiryna i klopidogrel).

Leki przeciwkrzepliwe

Leki przeciwkrzepliwe, na co wskazuje ich nazwa, stosowane są w sytuacjach, gdy ryzyko tworzenia się zakrzepów w żyłach jest zwiększone. Na zwiększone ryzyko zakrzepicy szczególnie narażeni są pacjenci, u których w niektórych żyłach dochodzi do zastoju krwi. Dotyczy to chorych unieruchomionych, na przykład z powodu niewydolności serca lub ciężkich infekcji. Leki te przyjmują również pacjenci cierpiący na migotanie przedsionków, ponieważ gdy kurczą się one nieprawidłowo, krew może zalegać w sercu.

Leki przeciwkrzepliwe stosuje się również profilaktycznie u pacjentów przechodzących duże operacje chirurgiczne, takie jak wymiana stawu biodrowego lub kolanowego. Wysokie ryzyko powstania zakrzepów występuje też wtedy, gdy krew ma kontakt z ciałem obcym, dlatego leki te przyjmują chorzy po wszczepieniu sztucznej zastawki serca.

Dlaczego zakrzepy są niebezpieczne?

Gdy ryzyko powstawania skrzeplin jest wysokie, może rozwinąć się tzw. zakrzepica żył głębokich – schorzenie, w którym skrzepy tworzą się głównie w żyłach łydki. Choroba może powodować takie objawy jak:

  • ból przy dotyku,
  • obrzęk wokół kostek,
  • zaczerwienienie skóry,
  • uczucie ciepła w łydce,

jednak u wielu pacjentów przebiega bez objawów. Zdarza się, że pacjent dowiaduje się, że cierpi na zakrzepicę żył głębokich dopiero wtedy, gdy skrzep oderwie się, wraz z biegiem krwi dotrze do tętnicy płucnej i zaczopuje ją. Zatorowość płucna, z którą mamy wówczas do czynienia, jest stanem zagrażającym życiu pacjenta i wymagającym niezwłocznej interwencji medycznej.

Skrzepliny mogą zamykać światło również innych naczyń krwionośnych prowadząc do udaru mózgu lub zawału serca, które są obecnie główną przyczyną zgonów na świecie, dlatego leki przeciwkrzepliwe odgrywają bardzo ważną rolę. Najdłużej znana substancja przeciwzakrzepowa – heparyna – stosowana jest również w chorobach żył powierzchniowych, żylakach, a także obrzękach i stłuczeniach.

Jak działają leki przeciwkrzepliwe?

W normalnych warunkach organizm utrzymuje równowagę pomiędzy tworzeniem a niszczeniem skrzepów. Za równowagę tę odpowiadają złożone interakcje płytek krwi oraz nabłonka wyściełającego naczynia krwionośne, tzw. kaskady krzepnięcia i układu fibrynolitycznego, czyli niszczącego skrzepy. Gdy równowaga ta zostaje zaburzona, na przykład wskutek urazu lub stanu zapalnego, uruchomieniu ulega tzw. kaskada krzepnięcia, która prowadzi do tworzenia się skrzepu.

Leki przeciwkrzepliwe zakłócają przebieg kaskady krzepnięcia, co uniemożliwia lub ogranicza tworzenie się skrzepu. W zależności od mechanizmu działania danej grupy leków, różne czynniki krzepnięcia tworzące ową kaskadę ulegają zahamowaniu.

Grupy leków przeciwkrzepliwych

Heparyna

Mimo że od czasu odkrycia heparyny, pierwszej substancji przeciwzakrzepowej, minęło 100 lat, a współczesna farmakoterapia oferuje pacjentom szereg innych możliwości terapeutycznych, to substancja ta w dalszym ciągu jest stosowana. Heparyna, w celu odróżnienia od heparyny drobnocząsteczkowej, nazywana też heparyną niefrakcjonowaną, hamuje aktywność określonych czynników krzepnięcia za pośrednictwem związku nazywanego antytrombiną. Heparyna występuje naturalnie w organizmach ssaków, a do celów leczniczych pozyskiwana jest z błon śluzowych jelita świni lub z bydlęcego płuca.

Heparynę niefrakcjonowaną podaje się dożylnie, gdy niezbędne jest szybkie działanie przeciwzakrzepowe, na przykład wtedy, gdy skrzep utrudnia przepływ krwi w tętnicy płucnej (zatorowość płucna). Lekarz musi monitorować działanie substancji i odpowiednio regulować jej dawkę. W tym celu co 6 godzin krew pacjenta jest badana, aby oznaczyć tzw. czas keolinowo-kefalinowy, jeden ze wskaźników krzepnięcia krwi.

Obecnie dostępne są wygodniejsze w stosowaniu i bardziej bezpieczne heparyny małocząsteczkowe i fondaparynuks, jednak ze względu na określone właściwości heparynę niefrakcjonowaną nadal stosuje się u niektórych pacjentów, na przykład tych ze zwiększonym ryzykiem krwotoku lub cierpiących na poważne choroby nerek. Substancję stosuje się też podczas dializ, aby zapobiec krzepnięciu krwi która krąży wówczas poza organizmem pacjenta, oraz do przepłukiwania cewników dożylnych i wenflonów.

Heparynę podaje się dożylnie prawie wyłącznie w lecznictwie szpitalnym, w nielicznych aptekach na receptę dostępny jest lek Heparinum WZF przeznaczony dla pacjentów, którzy podlegają opiece domowej.

Osobna grupa leków zawierających heparynę to żele i maści stosowane w zakrzepicy żył powierzchniowych, żylakach, a także w krwiakach, stłuczeniach i obrzękach. W aptekach, bez recepty, dostępna jest cała gama tego typu leków, a przykładami są: Lioton 1000, Fortiven Activ Gel czy Heparizen 1000.

Heparyny drobnocząsteczkowe

Heparyny drobnocząsteczkowe, dalteparyna, enoksaparyna i tinzaparyna, powstają w procesie depolimeryzacji, czyli „pocięcia” łańcuchów heparyny. Podawane są dożylnie lub podskórnie, wówczas, gdy działanie przeciwzakrzepowe, tak jak w przypadku heparyny niefrakcjonowanej, musi być osiągnięte szybko, na przykład po zawale serca, lub po dużych operacjach chirurgicznych.

Substancje te posiadają zmienione właściwości w stosunku do heparyny niefrakcjonowanej, dlatego nie wymagają zwykle monitorowania krzepnięcia krwi, powodują mniej działań niepożądanych i działają dłużej. Mogą być również stosowane przez pacjentów w zastrzykach podskórnych samodzielnie, w celu profilaktyki przeciwzakrzepowej, po wypisie ze szpitala.

Heparyny drobnocząsteczkowe pozyskiwane są z heparyny niefrakcjonowanej.

W aptekach dostępne są na receptę:

Fondaparynuks

Fondaparynuks, w przeciwieństwie do heparyny niefrakcjonowanej i heparyny drobnocząsteczkowej, jest związkiem całkowicie syntetycznym. Fondaparynuks podawany jest w zastrzykach podskórnych i charakteryzuje się właściwościami zbliżonymi do heparyn drobnocząsteczkowych.

W Polsce zarejestrowany jest, dostępny na receptę, lek Arixtra zawierający tę substancję, jest on jednak trudno dostępny.

Antagoniści witaminy K

W przeciwieństwie do heparyn i fondaparynuksu, antagoniści witaminy K, czyli warfaryna i acenokumarol, są substancjami, które podaje się doustnie. Stosuje się je w sytuacjach, gdy pacjent wymaga stałej profilaktyki przeciwzakrzepowej, na przykład po wszczepieniu sztucznej zastawki serca lub po diagnozie zakrzepicy żył głębokich.

Antagoniści witaminy K działają poprzez blokowanie enzymu odpowiedzialnego za odtwarzanie witaminy K, co uniemożliwia aktywację szeregu czynników krzepnięcia.

Gdy ustalana jest dawka leku z tej grupy, a także podczas późniejszego leczenia, lekarz zleca regularne badanie krwi pacjenta, aby oznaczyć wartość tzw. znormalizowanego czasu protrombinowego, wskaźnika oceniającego krzepliwość krwi.

Spożywany przez pacjenta pokarm, zmienność genetyczna, leki i różne schorzenia mogą wpływać na działanie antagonistów witaminy K. Ponadto leki te charakteryzują się wąskim indeksem terapeutycznym, co oznacza, że różnica pomiędzy dawką terapeutyczną a szkodliwą jest niewielka. W pierwszych dniach stosowania wykazują one efekt prozakrzepowy, czyli odwrotny do zamierzonego.

Antagoniści witaminy K są stopniowo wypierani są przez tzw. nowe doustne leki przeciwkrzepliwe, jednak ze względu na niski koszt nadal szeroko je się stosuje.

Warfarynę zawiera dostępny na receptę lek Warfin, a acenokumarol leki Acenocumarol WZF i Sintrom, również wydawane na receptę.

Nowe doustne leki przeciwkrzepliwe

Nowe doustne leki przeciwkrzepliwe działają bezpośrednio i wybiórczo na określone czynniki krzepnięcia, co odróżnia je pod tym względem zarówno od antagonistów witaminy K, jak i od heparyn oraz fondaparynuksu. Charakteryzują się też szybszym i bardziej przewidywalnym działaniem niż doustne warfaryna i acenokumarol, dzięki czemu monitorowanie wskaźników krzepnięcia krwi podczas ich przyjmowania nie jest konieczne.

Jako ich wadę wymienia się brak swoistego antidotum w przypadku przedawkowania. Są to także leki kosztowne.

Do substancji z tej grupy należą wydawane na receptę dabigatran (Pradaxa), apiksaban (Eliquis), edoksaban (trudno dostępny) i riwaroksaban (Xarelto).

Leki przeciwpłytkowe

Leki przeciwkrzepliwe należy odróżnić od tzw. leków przeciwpłytkowych, które stosuję się w celu leczenia lub zapobiegania zakrzepom tętniczym. Jest to konieczne u pacjentów, którzy przeszli udar mózgu, zawał serca lub przejściowy atak niedokrwienny, cierpią na miażdżycę lub chorobę wieńcową.

Leki przeciwpłytkowe hamują produkcję tromboksanu – związku wytwarzanego przez płytki krwi, gdy dojdzie do zranienia lub stanu zapalnego, który jest dla nich sygnałem do łączenia się. Gdy płytki krwi nie „zlepiają się”, zakrzep w tętnicy nie powstaje.

Aspiryna

Właściwości przeciwpłytkowe posiada stosowana od przeszło 100 lat aspiryna (kwas acetylosalicylowy), znana większości pacjentów ze względu na swoje działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe. W dalszym ciągu jest to podstawowy lek stosowany w profilaktyce zakrzepów tętniczych, przez pacjentów po zawale serca lub udarze mózgu przyjmowany stale, do końca życia. W tym celu stosuje się kilkukrotnie niższą dawkę aspiryny niż w przypadku leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych (zazwyczaj 75 lub 100 mg), zwaną często dawką kardiologiczną. W aptekach dostępne są bez recepty leki Acard, Polocard i Aspirin Cardio.

Tiklopidyna i klopidogrel

Aspiryna była przez wiele lat jedyną substancją stosowaną w walce w zakrzepami tętniczymi, sytuację zmieniło wynalezienie związków o silniejszych właściwościach przeciwpłytkowych – tiklopidyny i klopidogrelu. Substancje te hamują wydzielanie tromboksanu, podobnie jak aspiryna, dzięki działaniu na tzw. receptor tromboksanu, ale dodatkowo również na tzw. płytkowy receptor P2Y12.

Wprowadzony na rynek w 1997 r. klopidogrel (Plavix, Agregex, Clopidix) stał się jednym z najlepiej sprzedających się leków na świecie. U niektórych pacjentów, na przykład po wszczepieniu stenta, klopidogrel łączy się z aspiryną.

Tiklopidynę (Aclotin, Apo-Clodin) stosuję się obecnie rzadko ze względu na możliwość wystąpienia rzadkiego, ale poważnego działania niepożądanego zwanego plamicą małopłytkową. Leki zawierające klopidogrel i tiklopidynę dostępne są tylko na receptę.

Nowe leki przeciwpłytkowe

Ostatnie kilka lat to odkrycie nowych substancji przeciwpłytkowych, do których należą prasugrel (Efient) i tikagrelor (Brilique). Działają one podobnie jak klopidogrel, ale znacznie szybciej i silniej. Na razie są stosowane jedynie u pacjentów, u których wystąpił zawał serca lub niestabilna dławica piersiowa (ostra forma choroby wieńcowej). Używa się ich wyłącznie w połączeniu z aspiryną.

Działania niepożądane leków przeciwzakrzepowych

Najbardziej istotnym działaniem niepożądanym leków przeciwzakrzepowych jest krwawienie. Pacjenci przyjmujący te leki powinni zwracać uwagę na objawy takie jak:

  • krew w moczu lub kale,
  • rozległe siniaki,
  • długie krwawienie z nosa,
  • krwawiące dziąsła,
  • krwawe wymioty lub kaszel,
  • nagły ostry ból pleców,
  • trudności w oddychaniu lub ból w klatce piersiowej,
  • u kobiet zwiększone krwawienie miesiączkowe.

W przypadku wystąpienia któregoś z tych objawów należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

Inne działania niepożądane, jakie mogą wystąpić podczas przyjmowania leków przeciwzakrzepowych to między innymi:

  • biegunka lub zaparcia,
  • złe samopoczucie i osłabienie,
  • niestrawność,
  • zawroty głowy,
  • bóle głowy,
  • wysypka,
  • swędzenie skóry,
  • wypadanie włosów,
  • żółtaczka.

Jeśli objawy utrzymują się przez dłuższy czas należy skontaktować się lekarzem.

Ryzyko krwawień podczas stosowania leków przeciwpłytkowych jest znacznie mniejsze, jednak mimo to pacjenci powinni być świadomi możliwości ich wystąpienia. Ponadto leki te mogą podrażniać żołądek i powodować objawy takie jak niestrawność i bóle brzucha. U niektórych pacjentów, w celu ochrony wyściółki żołądka, lekarz może przepisać odpowiedni lek z grupy inhibitorów pompy protonowej (np. Controloc, Nolpaza, Panzol).

Pełna lista możliwych działań niepożądanych znajduje się zawsze w ulotce dołączonej do opakowania.

Na co uważać stosując leki przeciwzakrzepowe?

Specjalne środki ostrożności związane z możliwością krwotoku dotyczą przede wszystkim leków przeciwkrzepliwych. Pacjent przyjmujący te leki powinien natychmiast zgłosić się do lekarza wówczas, gdy uczestniczył w wypadku lub doznał uderzenia w głowę, a także wtedy, gdy nie może zatamować nawet drobnego krwawienia. Należy również unikać skaleczeń i otarć.

Należy też pamiętać, że leki przeciwkrzepliwe mogą wchodzić w interakcje z innymi lekami, w szczególności z:

  • antybiotykami,
  • lekami przeciwdepresyjnymi,
  • kortykosteroidami (leki używane w celu zmniejszenia zapalenia),
  • a także niektórymi spośród tzw. niesteroidowych leków przeciwzapalnych, na przykład zawierających ibuprofen (Ibuprom, Nurofen).

W razie jakichkolwiek wątpliwości należy zasięgnąć porady lekarza lub farmaceuty.

Pacjenci przyjmujący warfarynę powinni wystrzegać się gwałtownych zmian diety, ponieważ może to wpłynąć na działanie tego leku. Dotyczy to zwłaszcza zielonych warzyw, takich jak brokuły, jarmuż, szpinak. Należy skonsultować się z lekarzem także przed rozpoczęciem przyjmowania suplementów zawierających witaminę K.

Pacjenci przyjmujący aspirynę powinni unikać jednoczesnego stosowania leków przeciwbólowych takich jak ibuprofen, naproksen (Napritum, Naproxen Hasco) czy diklofenak (Voltaren, Naklofen Duo), ponieważ może to zwiększać ryzyko krwawień i zaburzać działanie przeciwpłytkowe aspiryny. Gdy trzeba sięgnąć po tabletkę przeciwbólową, bezpieczny będzie paracetamol (Apap, leki zawierające paracetamol w nazwie). Należy zwrócić na to uwagę sięgając również po leki kilkuskładnikowe, stosowane przy przeziębieniu i grypie.

Pacjenci przyjmujący leki przeciwkrzepliwe lub przeciwpłytkowe powinni poinformować swojego lekarza prowadzącego, że czeka ich zabieg chirurgiczny, dentystyczny lub badanie inwazyjne, takie jak endoskopia. Lekarz w takich przypadkach może zalecić na pewien czas przerwanie terapii.

Większość leków przeciwzakrzepowych nie może być stosowana przez kobiety w ciąży. Kobiety, które zaszły w ciążę, planują dziecko lub karmią piersią, przed rozpoczęciem terapii lekami przeciwkrzepliwymi lub przeciwpłytkowymi, powinny skonsultować się z lekarzem.

Oczywiście zawsze należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarza dotyczących dawki i pory przyjmowania leku.

Czy należy przyjmować leki przeciwkrzepliwe przed podróżą samolotem?

Termin „syndrom klasy ekonomicznej” pojawił się po raz pierwszy w 1988 roku w prestiżowym czasopiśmie naukowym Lancet, gdzie opisano trzy przypadki wystąpienia objawów zakrzepicy żył głębokich u pasażerów odbywających lot przez Atlantyk. Nazwa ta wywodzi się od niewielkiej ilości miejsca na nogi w ciasno ustawionych fotelach klasy ekonomicznej, jednak jest o tyle myląca, że ryzyko zakrzepicy podczas lotu wynika przede wszystkim z długotrwałego siedzenia, bez zmian pozycji. Narażeni na jego wystąpienie są więc również podróżujący w wyższych klasach (jeden z opisanych przypadków dotyczył zresztą podróży w klasie biznes).

Prowadzone później badania wykazały, że istnieje związek pomiędzy długą podróżą samolotem a ryzykiem wystąpienia zakrzepicy, jednak jest ono stosunkowo słaby. W praktyce oznacza to, że jedynie podróżni, u których wykryto w przeszłości zakrzepicę żylną (i nie leczą się na nią obecnie) powinni przed podróżą otrzymać zastrzyk podskórny z heparyny drobnocząsteczkowej. Oczywiście wcześniej niezbędna będzie konsultacja z lekarzem, które przepisze odpowiedni lek.

Czy w takim razie inni podróżujący samolotem nie powinni zupełnie przejmować się syndromem klasy ekonomicznej? Eksperci w przypadku lotu trwającego dłużej niż 2-3 godziny radzą wszystkim pasażerom wykonywanie prostych ćwiczeń nóg (ich opis często znajduje się w broszurach dostępnych na pokładzie, można też zapytać o nie personel pokładowy), krótkie przechadzki po pokładzie i spożywanie dużej ilości płynów. Podróżnym o podwyższonym ryzyku, do których zalicza się między innymi kobiety w ciąży i po porodzie, osoby po 60. roku życia czy pacjentów po udarze, zaleca się dodatkowo założenie przed lotem podkolanówek uciskowych (o II stopniu ucisku).

WAŻNE: Według obecnej wiedzy nie zaleca się przyjmowania aspiryny (ani innych leków przeciwpłytkowych) przed lotem w celu zmniejszenia ryzyka zakrzepicy.

Co dalej z terapią przeciwzakrzepową?

Obecnie trwają badania nad lekami przeciwkrzepliwymi, które będą działać na aktywność innych czynników krzepnięcia niż obecnie znane substancje. Jeśli badania te zakończą się sukcesem, pacjenci w niedługiej perspektywie zyskają dostęp do skuteczniejszych i bardziej bezpiecznych leków przeciwkrzepliwych nowej generacji.

Z kolei badania nad lekami przeciwpłytkowymi skupiają się na wyborze optymalnej, długotrwałej terapii dla pacjentów zagrożonych (często powtórnym) zawałem serca lub udarem mózgu, tak aby w pełni wykorzystać potencjał wprowadzonych w ostatnich latach na rynek leków.

Źródła:

Polub nasz profil na Facebooku:


redaktor: Dina Dąbrowska
ostatnia zmiana: 2017-09-01 08:37:09

Dokładamy wszelkich starań, aby nasz artykuł jak najlepiej oddawał dostępne informacje, ale nie możesz go traktować jako konsultację farmaceutyczną. Przed zażyciem leku przeczytaj ulotkę, a w przypadku pytań skonsultuj się ze swoim lekarzem lub farmaceutą. Wszystkie prawa autorskie do artykułu są zastrzeżone przez GdziePoLek sp. z o.o.

Najnowsze pytania

Lioton 1000
odpowiada Agnieszka Soroko

Eliquis
odpowiada Antonina Kłudkiewicz

Xarelto
odpowiada Maciek

Brilique - zamiennik?
odpowiada Andrzej Śniegurski

Clopidixie
odpowiada Andrzej Śniegurski

Clexane - zastrzyk?
odpowiada Andrzej Śniegurski

Na Twoje pytania w temacie leki przeciwzakrzepowe odpowiadają nasi farmaceuci, lekarze i inni eksperci.

+ dodaj pytanie


Produkty

Poniżej produkty przypisane do tego tematu1.

1 przypisania produktów do tematów dokonuje redakcja, w skład której wchodzą farmaceuci. Producenci nie mają wpływu na skład lub kolejność listy. Jeśli widzisz, że na liście brakuje produktu, skontaktuj się z nami.