Metotreksat (methotrexate)

Metotreksat jest bardzo silnie działającym lekiem immunosupresyjnym. Wykazuje działanie przeciwreumatyczne, przeciwłuszczycowe i cytostatyczne. Jest stosowany w chorobach autoimmunologicznych, chorobach łuszczycowych, a także w nowotworach złośliwych i ostrych białaczkach.

Preparaty z metotreksatem są dostępne wyłącznie na receptę. Występują w postaci tabletek (np. Methotrexat-Ebewe, Trexan Neo) lub iniekcji (np. Metex, Methofill, Namaxir).

Spis treści

Jakie właściwości ma metotreksat?

Kiedy stosuje się metotreksat?

Jakie są skutki uboczne stosowania metotreksatu?

Jakie są przeciwwskazania do stosowania metotreksatu?

Z jakimi substancjami metotreksat wchodzi w interakcje?

Czy metotreksat można stosować w ciąży?

Czy metotreksat można stosować podczas karmienia piersią (podczas laktacji)?

Jak długo metotreksat utrzymuje się w organizmie?

Kiedy zaczyna działać metotreksat?

Źródła

Jakie właściwości ma metotreksat?

Metotreksat to antagonista kwasu foliowego. Hamuje powstawanie tetrahydrofolianu - związku istotnego w procesie syntezy DNA - tym samym hamując proliferację komórek. Najbardziej wrażliwe na działanie metotreksatu są komórki, które szybko się dzielą (np. komórki nowotworowe, szpik kostny, komórki płodu, nabłonek skóry, błona śluzowa jamy ustnej i jelit i komórki pęcherza moczowego).

Komórki naskórka u pacjenta z łuszczycą, a także komórki nowotworowe, dzielą się szybciej niż zdrowe komórki, więc są one bardziej wrażliwe na działanie metotreksatu. Dzięki temu, metotreksat może spowalniać dzielenie się komórek złośliwych lub łuszczycowych, nie uszkadzając znacząco tkanek prawidłowych.

Kiedy stosuje się metotreksat?

Metotreksat jest stosowany w:

• reumatoidalnym zapaleniu stawów,

• młodzieńczym idiopatycznym zapaleniu stawów, jeśli ma ono ciężki przebieg, a inne leki przeciwzapalne nie są wystarczająco skuteczne,

• ciężkich postaciach łuszczycy, w tym w łuszczycowym zapaleniu stawów,

• chorobie Leśniowskiego-Crohna o przebiegu łagodnym lub umiarkowanym, u pacjentów, u których leki z grupy tiopuryn są nieskuteczne lub przeciwwskazane,

• połączeniu z innymi lekami w leczeniu nowotworów złośliwych i ostrych białaczek. 

Jakie są skutki uboczne stosowania metotreksatu?

Do najcięższych działań niepożądanych metotreksatu należą: 

• zahamowanie czynności szpiku kostnego,

• toksyczność płucna, wątrobowa, nerkowa, i nerwowa,

• zdarzenia zakrzepowo-zatorowe,

• wstrząs anafilaktyczny,

• zespół Stevensa-Johnsona.

Często obserwowane działania niepożądane metotreksatu to także:

• zaburzenia żołądkowo-jelitowe (zapalenie jamy ustnej, niestrawność, ból brzucha, nudności, utrata apetytu),

• ból głowy, zmęczenie i senność,

• wysypka, rumień i świąd.

Jakie są przeciwwskazania do stosowania metotreksatu?

Preparaty z metotreksatem są przeciwwskazane w przypadku:

• nadwrażliwości na metotreksat lub substancje pomocnicze zawarte w preparacie,

• istotnych zaburzeń czynności wątroby lub nerek,

• choroby alkoholowej,

• istniejących schorzeń krwi, takich jak hipoplazja szpiku kostnego, leukopenia, małopłytkowość lub istotna niedokrwistość,

• ciężkich zakażeń lub zespołu niedoboru odporności,

• zapalenia błony śluzowej jamy ustnej, owrzodzenia jamy ustnej i stwierdzonej czynnej choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy,

• karmienia piersią,

• ciąży (we wskazaniach nieonkologicznych).

Z jakimi substancjami metotreksat wchodzi w interakcje?

Niektóre leki mogą zwiększać toksyczność metotreksatu. Należą do nich:

• probenecyd,

• cyklosporyna,

• kwas p-aminobenzoesowy,

• leki uszkadzające szpik kostny (np. metamizol),

• leki uszkadzające wątrobę (np. azatiopryna, leflunomid, retinoidy),

• pętlowe i tiazydowe leki moczopędne,

• niektóre leki przeciwzapalne (np. fenylbutazon, pochodne amidopiryny),

• doustne leki przeciwcukrzycowe,

• lewetyracetam,

• leki uspokajające,

• doustne leki antykoncepcyjne,

• leki powodujące niedobór kwasu foliowego (np. sulfonamidy)

• niektóre antybiotyki, jak penicyliny (np. amoksycylina), doksorubicyna.

Należy więc unikać stosowania ich jednocześnie z metotreksatem lub ściśle monitorować stężenie metotreksatu we krwi.

Niektóre substancje mogą zmniejszać skuteczność metotreksatu. Należą do nich:

• cholestyramina,

• karbamazepina,

• fenobarbital,

• prymidon,

• preparaty witaminowe lub inne produkty zawierające kwas foliowy.

W przypadku stosowania tych substancji jednocześnie z metotreksatem, należy skonsultować się z lekarzem i rozważyć dostosowanie dawki metotreksatu lub rozdzielenie w czasie przyjmowania tych preparatów.

Podczas leczenia metotreksatem nie należy się szczepić żywymi szczepionkami, ponieważ jednoczesne stosowanie tych preparatów może prowadzić do ciężkich zakażeń, a nawet do śmierci. Należy też zachować ostrożność podczas łączenia metotreksatu z lekami immunosupresyjnymi, ze względu na wysokie ryzyko zakażeń.

W trakcie stosowania metotreksatu należy unikać spożywania alkoholu, gdyż może to zwiększać ryzyko uszkodzenia wątroby. Należy też ograniczyć spożycie napojów zawierających kofeinę lub teofilinę (kawa, czarna herbata, niektóre napoje gazowane), ponieważ mogą one zmniejszać skuteczność metotreksatu.

Metotreksat może zwiększać stężenie merkaptopuryny we krwi.

Czy metotreksat można stosować w ciąży?

Nie należy stosować metotreksatu w ciąży, ponieważ wykazuje działanie teratogenne (działa toksycznie na zarodek), przez co może powodować poronienia i występowanie wad wrodzonych płodu. Przed rozpoczęciem leczenia metotreksatem, trzeba upewnić się, że nie jest się w ciąży. Kobiety, które mogą zajść w ciążę, muszą stosować skuteczną antykoncepcję przez cały czas leczenia oraz przez co najmniej 6 miesięcy po jego zakończeniu.

Czasem metotreksat jest podawany kobietom w ciąży, ale tylko wtedy, gdy jest to konieczne w leczeniu nowotworu.

Czy metotreksat można stosować podczas karmienia piersią (podczas laktacji)?

Metotreksat przenika do mleka ludzkiego. W związku z możliwymi ciężkimi działaniami niepożądanymi u niemowląt karmionych piersią, preparaty z metotreksatem są przeciwwskazane podczas karmienia piersią. Należy przerwać karmienie piersią podczas stosowania metotreksatu.

Jak długo metotreksat utrzymuje się w organizmie?

Czas utrzymywania się metotreksatu w organizmie może różnić się wśród pacjentów. 

Zazwyczaj są to 3 dni, jednak obserwuje się znaczną zmienność (od 30 godzin do nawet 7 dni). Czas ten może ulec nawet 4-krotnemu wydłużeniu u pacjentów z wodobrzuszem lub wysiękiem opłucnowym. Dodatkowo niewydolność nerek powoduje istotne wydłużenie wydalania metotreksatu z organizmu. Nie jest znany wpływ niewydolności wątroby na wydalanie.

Kiedy zaczyna działać metotreksat?

Odpowiedzi na leczenie można spodziewać się, w zależności od wskazania, po upływie:

• ok. 4-8 tygodni (w przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów),

• ok. 2-6 tygodni (w przypadku łuszczycy i łuszczycowego zapalenia stawów).

Źródła

1. Charakterystyka Produktu Leczniczego Trexan Neo

2. Charakterystyka Produktu Leczniczego Methotrexat-Ebewe

3. Charakterystyka Produktu Leczniczego Metex

4. Charakterystyka Produktu Leczniczego Methofill

5. Charakterystyka Produktu Leczniczego Namaxir